Hoe kunnen we ons aanpassen aan de tijdverandering deze winter?

Deze maatregel, die in 1976 opnieuw werd ingevoerd om energie te besparen na de oliecrisis, heeft niet langer veel gewicht in de schaal bij het optimaliseren van de elektriciteitsrekening van het land, en de tegenstanders ervan worden steeds talrijker. De tekst over het einde van de tijdverandering, waarover het Europees Parlement in 2019 in eerste lezing heeft gestemd, wacht nog steeds op een besluit van de lidstaten, die het niet eens zijn over het handhaven van de zomertijd of de wintertijd. In de tussentijd zullen de Fransen hun horloges opnieuw moeten verzetten.

Deze omschakeling naar de wintertijd verandert niets aan de lengte van de dag of de baan van de zon. Het verplaatst alleen de wettelijke tijd, die de werk-, school- en transportschema's organiseert, en brengt deze dichter bij de zonnetijd. Maar hoe zit het met de biologische klok die zichzelf niet in één nacht herprogrammeert? En hoe kunnen we het het beste helpen zich aan te passen aan de verandering naar de wintertijd?

Wij vertellen je alles. 

Hoe kunnen we ons aanpassen aan de verandering naar de wintertijd?

Wat zijn de gevolgen van de tijdverandering op de circadiane cyclus?

Bijna alle cellen in het lichaam hebben hun eigen moleculaire klok. Om deze miljarden mechanismen te coördineren, heeft het lichaam een ​​centrale klok, de suprachiasmatische kernen, die zich in de ogen net boven de oogzenuwen bevinden. Hun natuurlijke ritme is bijna 24 uur, maar is bij de meeste mensen niet precies 24 uur. Ze moeten daarom elke dag worden gereset, oftewel ‘reset’. Daglicht speelt hierbij een essentiële rol: gespecialiseerde cellen in het netvlies, bijzonder gevoelig voor korte golflengten, vangen het lichtsignaal op en sturen dit door naar onze interne klok. Dit coördineert vervolgens de perifere klokken die aanwezig zijn in verschillende organen en weefsels, zoals de lever, spieren, vetweefsel en de darmen.

Dit circadiaanse ritme (van het Latijnse circa diem, “ongeveer een dag”) manifesteert zich via verschillende markeringen fysiologisch:

• Melatonine, dat wordt uitgescheiden door de pijnappelklier als het licht wegvalt. Het bereidt je voor op het in slaap vallen.
• Cortisol, dat zijn piek bereikt in het uur na het ontwaken en begeleidt bij het opstarten van het lichaam.
• Lichaamstemperatuur, minimaal aan het eind van de nacht, die geleidelijk stijgt gedurende de dag.

Walstigheid, eetlust en zelfs spierkracht volgen ook voorspelbare curven over 24 uur.

Chronobiologen onderscheiden drie klokken waarvan het ritme moet coördineren:

• De biologische klok.
• De zonneklok.
• De sociale klok, die van horloges en schema's.

De eerste klok synchroniseert met de tweede, terwijl de derde wordt bepaald door onze werkschema's en onze sociale verplichtingen. Wanneer deze ritmes niet meer overeenkomen, spreken we van jet social lag. Dit wordt gemeten door het midden van de slaapperiode (het middelpunt) tussen gewerkte en vrije dagen te vergelijken. Voor veel actieve mensen is dit tijdsverschil groter dan een uur, alsof ze elk weekend van tijdzone wisselen. De overgang naar de zomertijd accentueert dit fenomeen door de officiële tijd naar voren te halen zonder de zonnetijd te veranderen. Omgekeerd heeft de terugkeer naar de wintertijd de neiging dit verschil te verkleinen [1]. Maar om weer in fase te komen, moet het lichaam zijn interne klok vertragen, wat het geleidelijk over een aantal dagen doet.

Het chronotype van elke persoon beïnvloedt deze aanpassing. Avondmensen, die van nature laat naar bed gaan en laat opstaan, waarderen over het algemeen de overgang naar de wintertijd omdat hun sociale schema's dichter bij hun spontane ritme komen. Ochtendmensen ervaren precies het tegenovergestelde en worden over het algemeen eerder in de eerste week wakker. Zowel jonge kinderen, die een zeer regelmatig schema hebben, als ouderen, hebben over het algemeen meer tijd nodig om zich aan te passen aan de tijdsverandering.

Wat is de impact van de verandering naar zomer- of wintertijd op de slaap?

De verandering naar zomertijd en de verandering naar wintertijd hebben niet dezelfde gevolgen voor de slaap.

In het voorjaarverliezen we een uur slaap en moet de interne klok vooruit gaan, een oefening waarvoor het niet geschikt is. Het in slaap vallen duurt langer, de slaap raakt gefragmenteerd en de slaapschuld stapelt zich op gedurende minstens een week [2]. Het is daarom de voorjaarsovergang die de meeste gedocumenteerde negatieve effecten van de tijdverandering concentreert [3].

In de herfstheeft de overgang de reputatie soepeler te zijn, omdat deze theoretisch een extra uur slaap oplevert. In feite slapen we zelden een uur langer op de avond van de verandering, en als we de volgende dagen eerder in de ochtend wakker worden, profiteren we van dit voordeel, tot het punt dat de resultaten van de week negatief kunnen worden [2]. Bovendien is de slaap niet noodzakelijkerwijs beter, zelfs als de nacht langer wordt. In een kleine Finse studie daalde de slaapefficiëntie, die overeenkomt met het deel van de tijd die men in bed doorbrengt waarin men daadwerkelijk slaapt, aanzienlijk na de overgang naar de wintertijd, van ongeveer 86% naar 80%, terwijl de nachtelijke bewegingen toenamen. Vier dagen na de verandering was het slaap-waakritme nog steeds niet stabiel [4].

Bepaalde profielen zijn meer blootgesteld dan andere:

• Ouders van jonge kinderen, wier wekker van 7.00 uur op zondagochtend een wekker van 6.00 uur wordt.
• Mensen ouderen, wier aansteker en een meer gefragmenteerde slaap tolereert geen variaties in schema's.
• Ochtendmensen, die een aantal dagen spontaan heel vroeg wakker worden.
• Nachtwerkers, van wie de dienst automatisch een uur wordt verlengd op de avond van de tijdsverandering.

Wat zijn enkele tips om je goed aan te passen aan de wintertijd?

Aanpassen aan de wintertijd houdt in dat je je interne klok een uur terugzet terwijl je een goede slaaproutine handhaaft. Voor de meeste volwassenen kunnen een paar goed verwachte aanpassingen deze overgang soepel laten verlopen.

Verander geleidelijk uw slaapuren

De overgang naar de wintertijd brengt met zich mee dat u uw slaapschema wijzigt. Om deze overgang gemakkelijker te maken, kunt u zich beter een paar dagen van tevoren voorbereiden. Vanaf de woensdag of donderdag ervoor moet u uw bed- en opstatijden geleidelijk met 15 tot 20 minuten per dag uitstellen. Op zondag zal het lichaam zich al hebben aangepast en zal de tijdsverandering gemakkelijker op te vangen zijn.

Voor iemand die gewoonlijk om 23.00 uur naar bed gaat. en staat om 7.00 uur op, kan het programma er als volgt uitzien:

Dag	Tijd om op te staan	Bedtijd	Verschuiving van gebruikelijke schema's
woensdag	7:15 uur	11:15 pm	+ 15 minuten
donderdag	7:30 uur	23:30 uur	+ 30 minuten
vrijdag	7:45 uur	23:45 uur	+ 45 minuten
zaterdag	8 uur	Middernacht (d.w.z. 23:00 uur nieuwe tijd)	+ 1 tijd
zondag	7 uur (nieuwe tijd),  na een nacht van normale duur	11 uur (nieuwe tijd)	Gebruikelijke uren, nu ingesteld op de tijd winterperiode

Voor jonge kinderen verdient het de voorkeur om de overgang over een hele week te spreiden, in stappen van 10 minuten, waarbij ook het bad-, diner- en avondritueel gespreid wordt.

Overweeg een aanvullende routine om het moreel hoog te houden herfst

Bepaalde voedingsstoffen en actieve ingrediënten kunnen het lichaam vergezellen tijdens de tijdsverandering en tijdens de maanden van weinig licht die volgen. Ze kunnen inwerken op vermoeidheid, zenuwfunctie of psychologisch evenwicht.

Melatonine om gemakkelijker in slaap te vallen. Hormoon van de duisternis, het geeft het lichaam een ​​signaal dat de nacht op het punt staat te beginnen. Wanneer het in de vorm van een voedingssupplement wordt ingenomen, vergemakkelijkt het in slaap vallen en kan het ook de instelling van de interne klok beïnvloeden. Dit tweede effect is afhankelijk van het tijdstip van inname: meer melatonine wordt vroeg in de avond ingenomen, des te meer het de neiging heeft om de interne klok vooruit te zetten [5].

In de herfst moet de klok daarentegen teruggaan, het is beter om de inname aan het begin van de avond te vermijden. Melatonine wordt alleen vóór het slapengaan ingenomen [6] en kan het inslapen in de dagen na de overgang naar de wintertijd vergemakkelijken. Wees voorzichtig, zoals bij elk actief ingrediënt zijn voorzorgsmaatregelen noodzakelijk. De consumptie ervan wordt namelijk niet aanbevolen voor zwangere vrouwen of vrouwen die borstvoeding geven, kinderen en adolescenten, mensen met ontstekings- of auto-immuunziekten en mensen met een activiteit die langdurige waakzaamheid vereist. Het wordt zonder medisch advies ook niet aanbevolen voor mensen met epilepsie, astma of stemmings-, gedrags- of persoonlijkheidsstoornissen. Ten slotte wordt aanbevolen om advies in te winnen bij een beroepsbeoefenaar in de gezondheidszorg in geval van medicamenteuze behandeling [7].

Magnesium om het nerveuze en psychologische evenwicht te ondersteunen. Het is betrokken bij meer dan 300 enzymatische reacties, waaronder reacties die cellulaire energie produceren en reacties die zorgen voor zenuwtransmissie. Het draagt ​​bij aan het verminderen van vermoeidheid, de normale werking van het zenuwstelsel en normale psychologische functies [6]. De eerste dagen na de tijdsverandering worden vaak gekenmerkt door periodes van vermoeidheid aan het eind van de dag, die bijdragen aan de daling van het moreel als gevolg van het korter worden van de dagen en de daling van de temperatuur. Anticiperen met een kuur van magnesium kan vermoeidheid helpen verminderen tijdens deze overgangsperiode.

Vitaminen B6, B9 en B12 om vermoeidheid te verminderen. Deze drie vitamines, die deelnemen aan de synthese van neurotransmitters, dragen bij aan normale psychologische functies en aan de vermindering van vermoeidheid [6]. Een vitamine B-complex of een multivitamine kan dus gepaard gaan met een periode van verminderde energie, zoals vaak het geval is in de herfst.

Saffraan, een van de meest bestudeerde planten voor het moreel. De stigmata van Crocus sativus bevatten safranal en crocin, twee verbindingen die zijn onderzocht op hun werking op serotonerge routes. Een meta-analyse van 23 klinische onderzoeken toonde een gunstig effect aan van saffraanextract op depressieve en angstsymptomen vergeleken met placebo [8].

Rhodiola, om perioden van stress en vermoeidheid te overwinnen. De wortel van Rhodiola rosea wordt traditioneel gebruikt om stress en de uitingen ervan als vermoeidheid en uitputting te verlichten [9]. In een placebogecontroleerd onderzoek bij 60 volwassenen die vermoeid waren door langdurige stress, verminderde een gestandaardiseerd extract van rhodiola het gevoel van vermoeidheid en verbeterde de concentratie in vier weken [10]. 

Griffonia, een natuurlijke bron van 5-HTP. De zaden van Griffonia simplicifolia, een plant is de belangrijkste bron van 5-hydroxytryptofaan (5-HTP). Het lichaam zet deze verbinding om in serotonine, een neurotransmitter die betrokken is bij de stemmingsregulatie, en vervolgens in melatonine [11]. Een systematische review van 13 onderzoeken suggereert een gunstig effect van 5-HTP op de stemming [12]. Griffonia mag niet worden gecombineerd met antidepressiva of andere medicijnen die op serotonine inwerken, vanwege het risico op het serotoninesyndroom [11]. Uit voorzorg wordt het zonder medisch advies ook niet aanbevolen voor zwangere vrouwen of vrouwen die borstvoeding geven.

Ons praktische advies om beter om te gaan met de overgang naar de wintertijd

Licht, een essentiële maatstaf voor de biologische klok. Om de interne klok te helpen teruglopen, is blootstelling aan licht aan het einde van de dag bijzonder nuttig. De week van de tijdwisseling, tussen 16.00 uur 20 tot 30 minuten buiten zijn. en 17.30 uur Hiermee kunt u profiteren van natuurlijk licht, dat over het algemeen intenser is dan binnenverlichting, zelfs op bewolkte dagen. In de vroege avond kan het voldoende helder houden van de verlichting in de woonkamers dit effect verlengen. Naarmate het bedtijd nadert, verdient het daarentegen de voorkeur om de helderheid geleidelijk te verlagen en ook de blootstelling aan schermen te beperken.

Maaltijden afgestemd op de nieuwe tijd. Maaltijdtijden helpen de perifere klokken aan te passen, met name die van de lever en de darmen. Plan vanaf zondag uw maaltijden voor de winter.

Fysieke activiteit aan het einde van de dag. Een sportsessie gepland voor het einde van de middag kan de dienst naar de avond begeleiden. Het valt ook samen met het moment waarop de spierkracht en kracht over het algemeen hun maximum bereiken. Wees voorzichtig, een te intense sessie vlak voor het slapengaan kan bij sommige mensen het inslapen vertragen.

Cafeïne onder toezicht. Cafeïne heeft een halfwaardetijd van enkele uren. Om 16.00 uur een koffie. kan daarom het inslapen aan het einde van de avond belemmeren. Drink je laatste koffie aan het begin van de middag.

Stabiele routines voor de meest kwetsbaren. Bij ouderen beperkt het aanhouden van vaste tijden voor maaltijden, verzorging en bedtijd, gekoppeld aan een dagelijks uitje bij daglicht, de desoriëntatie wanneer de tijd verandert. Onder nachtwerkers helpt een kort dutje voordat ze aan de ploeg beginnen, om te gaan met het extra uur dat ze nodig hebben om over te schakelen naar de wintertijd.

Waarom veranderen we de tijd in de herfst en de lente?

Geschiedenis van tijdverandering: waar werd het oorspronkelijk voor gebruikt?

Eeuwenlang waren menselijke activiteiten gebaseerd op zonlicht en niet op klokken. Het idee om daglicht te besparen ontstond al in 1784, toen Benjamin Franklin een satirische brief publiceerde in het Journal de Paris waarin hij een berekening voorstelde van de besparing aan kaarsen die Parijzenaars zouden maken als ze met de zon opstonden. Hij stelt op een grapje voor om de luiken te belasten en de stad wakker te schudden met kanonvuur, maar stelt nog niet voor om de tijd te veranderen.

De eerste serieuze voorstellen verschijnen aan het begin van de XX^e eeuw:

• In 1907 publiceerde de Brit William Willett een pleidooi tegen de verspilling van daglicht en stelde voor om de klokken in het voorjaar stapsgewijs vooruit te zetten. Het Britse parlement heeft zijn project verschillende keren onderzocht, maar zonder het aan te nemen.
• Het was de Eerste Wereldoorlog die de zaken veranderde. Op 30 april 1916 zetten Duitsland en Oostenrijk-Hongarije hun klok een uur vooruit om de steenkool te sparen die nodig was voor de oorlogsinspanning. Het Verenigd Koninkrijk volgde een paar weken later, en Frankrijk hetzelfde jaar. De Verenigde Staten voerden op hun beurt in 1918 de zomertijd in, voordat ze elke staat, en soms elke stad, tientallen jaren lang lieten beslissen. Pas in 1966 en deUniform Time Act kwam er een nationaal raamwerk om deze tijdsverandering te harmoniseren.
• Het energievraagstuk kwam in de jaren zeventig weer op de voorgrond, na de olieschok, en het is in deze context dat de zomertijd duurzaam werd ingevoerd Europa.

Het oorspronkelijke doel is daarom puur energie, dat wil zeggen om de uren van activiteit samen te laten vallen met natuurlijke verlichting om het verbruik van kunstlicht te verminderen.

Sinds wanneer bestaat de tijdsverandering in Frankrijk?

Frankrijk paste de zomertijd voor het eerst toe in 1916. Tijdens de bezetting werd het land afgestemd op de Duitse tijd. Bij de bevrijding werd de seizoensverandering verlaten, maar Frankrijk hield de Midden-Europese tijd aan (waardoor deze in de winter nog steeds ongeveer een uur voorloopt op de zon).

Het huidige systeem is gebaseerd op decreet nr. 75-866 van 19 september 1975 [13]. Het werd aangenomen na de olieschok van 1973 en trad op 28 maart 1976 in werking, met een duidelijk omschreven doel: de behoefte aan verlichting in de avond verminderen en de energierekening van het land verlagen.

Europese regels harmoniseerden vervolgens de data van verandering tussen de lidstaten, eerst door opeenvolgende richtlijnen uit 1980 en vervolgens door richtlijn 2000/84/EG, die nog steeds van kracht is. Dit stelt het begin van de zomertijd in op de laatste zondag van maart en het einde ervan op de laatste zondag van oktober, om 01.00 uur in de gecoördineerde universele tijd, dat wil zeggen om 03.00 uur in Parijs in oktober [14]. Alle staten van de Europese Unie veranderen daarom tegelijkertijd hun tijd.

Energiebesparingen, de oorspronkelijke reden voor het systeem, zijn tegenwoordig bescheidener. Volgens een onderzoek dat in 2009 werd uitgevoerd door het Environment and Energy Management Agency (ADEME), dat sindsdien het Ecological Transition Agency is geworden, maakte de tijdsverandering het mogelijk om ongeveer 440 GWh aan verlichting en 70 GWh aan airconditioning per jaar te besparen, waarbij het overtollige verwarmingsverbruik (ongeveer 15 GWh) als verwaarloosbaar werd beschouwd, d.w.z. een totale winst van ongeveer 0,5 TWh per jaar [13]. Deze besparingen blijven beperkt op de schaal van de nationale consumptie, en worden uitgehold omdat LED-verlichting, die veel zuiniger is, oude lampen vervangt.

Voor tegenstanders van de tijdsverandering doet deze daling van de besparingen twijfel rijzen over de interesse van het apparaat. De aanhangers ervan beweren echter dat het helpt om de piek in het elektriciteitsverbruik in de vroege avond te verzachten.

Welke landen zullen de tijd in Europa veranderen in 2026?

De 27 landen van de Europese Unie veranderen tegelijkertijd hun tijd, en de meeste van hun buurlanden doen hetzelfde, met name Noorwegen, Zwitserland, Servië, Oekraïne en Moldavië. Het Verenigd Koninkrijk, dat sinds zijn uittreding uit de Unie niet langer gebonden is aan de Europese richtlijn, heeft niettemin hetzelfde tijdschema aangehouden.

Verschillende buurlanden hebben het systeem echter verlaten:

• IJsland, dat sinds 1968 de tijd niet heeft veranderd.
• Rusland, dat het in 2011 opgaf door het hele jaar door in de zomertijd te blijven, voordat het in 2014 een permanente wintertijd invoerde.
• Wit-Rusland, dat in 2011 stopte met het veranderen van de tijd.
• Turkije, dat hetzelfde deed in 2016.
• Marokko, dat sinds 2018 op GMT+1-tijd leeft, met een onderbreking elke Ramadan, en dat op 20 september 2026 definitief terugkeerde naar GMT-tijd [15].

Veelgestelde vragen over de wijziging van de wintertijd

Op welke datum en tijd zal de tijd veranderen in de herfst 2026?

De overgang naar de wintertijd zal plaatsvinden in de nacht van zaterdag 24 op zondag 25 oktober 2026: om 3 uur 's ochtends is het 02.00 uur. De Europese richtlijn stelt deze wijziging vast op de laatste zondag van oktober [14], die dit jaar op de 25e valt.

De volgende tijdswijzigingsdata zijn al bekend. De overgang naar de zomertijd vindt plaats op zondag 28 maart 2027 om 02.00 uur, en de terugkeer naar de wintertijd op zondag 31 oktober 2027 [16].

Slaap je een uur meer of een uur minder als je overschakelt naar de wintertijd?

In theorie slaap je een uur meer. Om er optimaal van te profiteren, gaat u zaterdagavond naar bed op het tijdstip dat in uw overgangsprogramma staat, of op uw gebruikelijke tijdstip als u dat niet heeft gevolgd, zonder later op te blijven onder het voorwendsel dat de nacht langer zal zijn!

Gaan we een uur terug of vooruit als we overschakelen naar de wintertijd?

We gaan een uur terug. Om 03.00 uur wordt het 02.00 uur, dus het tijdslot tussen 02.00 uur en 03.00 uur wordt twee keer ervaren. Om het gemakkelijker te onthouden, associeert u eenvoudigweg de lente met een vooruitgang, zoals de natuur vooruitgaat, en de herfst met een achteruitgang, zoals het korter worden van de dagen.

Wanneer zal de tijdsverandering eindigen?

Er is tot nu toe geen datum vastgesteld, ondanks verschillende pogingen om de tijdsverandering in Europa te elimineren.

• 2018 : een openbare raadpleging door de Europese Commissie heeft 4,6 miljoen reacties opgeleverd, waaronder 84% vóór het afschaffen van het systeem [17].
• 2019 : het Europees Parlement stemt voor een einde aan de tijdverandering in 2021.
• Sinds: blijft het project geblokkeerd in de Raad van de Europese Unie, vanwege gebrek aan overeenstemming tussen de lidstaten over de tijd die moet worden aangehouden [18].

Het belangrijkste meningsverschil betreft de keuze tussen zomer- en wintertijd. Zomertijd zou lichtere avonden mogelijk maken, maar zou in de winter resulteren in zeer late zonsopgangen. De wintertijd zou de voorkeur geven aan helderdere ochtenden, ten koste van een eerdere zonsondergang in de zomer. In Frankrijk bracht een raadpleging die in 2019 door de Nationale Vergadering werd georganiseerd meer dan 2,1 miljoen deelnemers samen: 83,7% was vóór het afschaffen van de tijdsverandering en 59% was vóór het handhaven van de zomertijd [19]. Slaapspecialisten verdedigen echter een permanente wintertijd, dichter bij onze biologische klok [3].

Momenteel heeft er geen verwijdering plaatsgevonden. In februari 2026 heeft de Europese Commissie een nieuwe impactstudie gelanceerd, waarvan de conclusies tegen het einde van het jaar worden verwacht [20]. Voor een besluit is overeenstemming nodig tussen het Europees Parlement en de Raad. De Europese kalender voorziet nog steeds in tijdsveranderingen tot 2031 [16]. Die van 25 oktober 2026 zal dus niet de laatste zijn.

Bronnen

1. Roenneberg T, Winnebeck EC, Klerman EB. Zomertijd en kunstmatige tijdzones – een strijd tussen biologische en sociale tijden. Grenzen in de fysiologie. 2019;10:944. https://doi.org/10.3389/fphys.2019.00944

2. Harrison Y. De impact van zomertijd op slaap en aanverwant gedrag. Slaapgeneeskunde beoordelingen. 2013;17(4):285-292. https://doi.org/10.1016/j.smrv.2012.10.001

3. Rishi MA, Ahmed O, Barrantes Perez JH, et al. Zomertijd: een standpuntverklaring van de American Academy of Sleep Medicine. Tijdschrift voor klinische slaapgeneeskunde. 2020;16(10):1781-1784. https://doi.org/10.5664/jcsm.8780

4. Lahti TA, Leppämäki S, Lönnqvist J, Partonen T. Overgangen naar en uit de zomertijd brengen de slaap en de rust-activiteitscycli in gevaar. BMC-fysiologie. 2008;8:3. https://doi.org/10.1186/1472-6793-8-3

5. Burgess HJ, Revell VL, Molina TA, Eastman CI. Menselijke fase-responscurven tot drie dagen dagelijkse melatonine: 0,5 mg versus 3,0 mg. Het Journal of Clinical Endocrinology & Metabolisme. 2010;95(7):3325-3331. https://doi.org/10.1210/jc.2009-2590

6. Verordening (EU) nr. 432/2012 van de Commissie van 16 mei 2012 tot vaststelling van een lijst van toegestane gezondheidsclaims voor voedingsmiddelen, met uitzondering van claims die betrekking hebben op de vermindering van het risico op ziekten en op de ontwikkeling en gezondheid van kinderen. Publicatieblad van de Europese Unie, L 136, 25 mei 2012. https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2012/432/oj

7. ANSES. Kennisgeving met betrekking tot de risico's verbonden aan de consumptie van voedingssupplementen die melatonine bevatten. Verwijzingsnummer 2016-SA-0209. Maisons-Alfort: ANSES; 23 februari 2018. https://www.anses.fr/fr/system/files/NUT2016SA0209.pdf

8. Marx W, Lane M, Rocks T, et al. Effect van saffraansuppletie op symptomen van depressie en angst: een systematische review en meta-analyse. Voeding beoordelingen. 2019;77(8):557-571. https://doi.org/10.1093/nutrit/nuz023

9. Europees Geneesmiddelenbureau, Comité voor kruidengeneesmiddelen (HMPC). Kruidenmonografie van de Europese Unie over Rhodiola rosea L., wortelstok en wortelstok. Herziening 1. EMA/HMPC/24177/2023. Aangenomen op 20 maart 2024. https://www.ema.europa.eu/en/documents/herbal-monograph/final-european-union-herbal-monograph-rhodiola-rosea-l-rhizoma-et-radix-revision-1_en.pdf

10. Olsson EM, von Schéele B, Panossian AG. Een gerandomiseerde, dubbelblinde, placebogecontroleerde studie met parallelle groepen naar het gestandaardiseerde extract SHR-5 van de wortels van Rhodiola rosea bij de behandeling van proefpersonen met stressgerelateerde vermoeidheid. Planta Medica. 2009;75(2):105-112. https://doi.org/10.1055/s-0028-1088346

11. Maffei ME. 5-Hydroxytryptofaan (5-HTP): natuurlijk voorkomen, analyse, biosynthese, biotechnologie, fysiologie en toxicologie. Internationaal tijdschrift voor moleculaire wetenschappen. 2021;22(1):181. https://doi.org/10.3390/ijms22010181

12. Javelle F, Lampit A, Bloch W, Häussermann P, Johnson SL, Zimmer P. Effecten van 5-hydroxytryptofaan op verschillende soorten depressie: een systematische review en meta-analyse. Voeding beoordelingen. 2020;78(1):77-88. https://doi.org/10.1093/nutrit/nuz039

13. Nationale Vergadering. Schriftelijke vraag nr. 1519 van de heer Jean-Pierre Decool (XIV-wetgevende macht) met betrekking tot zomer- en wintertijd, PB van 24 juli 2012, en antwoord van het Ministerie van Ecologie, Duurzame Ontwikkeling en Energie, PB van 2 oktober 2012, p. 5377. https://www.assemblee-nationale.fr/dyn/14/questions/QANR5L14QE1519.pdf

14. Richtlijn 2000/84/EG van het Europees Parlement en de Raad van 19 januari 2001 betreffende bepalingen met betrekking tot de zomertijd. Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen, L 31, 2 februari 2001. https://eur-lex.europa.eu/legal-content/FR/TXT/?uri=CELEX:32000L0084

15. Médias24. Groot nieuws: Marokko keert vanaf 20 september 2026 terug naar GMT-tijd (officieel). 25 juni 2026. https://medias24.com/2026/06/25/grande-nouvelle-le-maroc-revient-a-lheure-gmt-a-partir-du-20-sept-2026-officiel-1708381/

16. Europese Commissie. Mededeling van de Commissie — Kalender van de zomertijd (Artikel 4 van Richtlijn 2000/84/EG). Publicatieblad van de Europese Unie, C-serie, C/2026/1660, 18 maart 2026. http://data.europa.eu/eli/C/2026/1660/oj

17. Europese Commissie. Zomertijdoverleg: 84% van de respondenten wil dat Europa de tijdsverandering afschaft. Persbericht IP/18/5302, 31 augustus 2018. https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/IP_18_5302

18. Raad van de Europese Unie. Seizoensgebonden klokveranderingen in de EU. Geraadpleegd op 13 oktober 2026. https://www.consilium.europa.eu/en/policies/seasonal-time-changes/

19. Nationale Vergadering, Commissie Europese Zaken. Rapportnr. 83, zitting van dinsdag 12 maart 2019 (resultaten van de burgerconsultatie over de tijdswijziging). https://questions.assemblee-nationale.fr/dyn/15/comptes-rendus/due/l15due18190083_compte-rendu.pdf

20. Raad van de Europese Unie. Nota 10045/26: informatie van de Commissie over de studie met betrekking tot het einde van seizoensveranderingen (Raad Transport, Telecommunicatie en Energie van 8 juni 2026). 3 juni 2026. https://data.consilium.europa.eu/doc/document/ST-10045-2026-INIT/en/pdf